idee 288 copyright maartens@xs4all.nl

 

Idee 288.                                       


Daar wappert 'n donkere vlag voor m'n gemoed. Die verjaardag, dat proces...

'k Heb zoo-even 'n vonnis gelezen. Men zegt daarin, geloof ik, dat niet ik, maar de Heer De Ruyter den Havelaar heeft geschreven. Dat niet ik, maar de Heer Van Lennep zich verzet heeft tegen hollandsch-indische geweldenary. Dat niet Max en Nonnie, maar de kinderen van die heeren gebrek lyden om den opstand huns vaders tegen goddienende schelmery...

Ik begryp dit alles niet recht, en verwacht nu ook 'n vonnis waarin wordt uitgemaakt dat Jan Salie den roem van Scaevola, heeft gekocht - met behoud van rechterhand altoos - en dat de adel der Montmorenci's als fondsartikel is overgegaan op m'nheer Droogstoppel. Waarom niet? [1]

En ding wou ik graag weten. Wanneer myn vrouw, ik en ons kindje, op Lebak iets anders hadden gegeten dan eieren en samarangsche beschuit uit 'n blik of dan Jan Salie en Droogstoppel daarvan buikpyn zouden gekregen hebben? [2]

En dit: of hun kinderen mager worden, als de myne hongeren? [3]

Me dunkt, by overname van wat roem - by zoo'n voordeelige overname vooral! - moest men de servituten mee overnemen die daarop rusten.

Dit had ik vooral van den heer Van Lennep verwacht, die zich door z'n advokaat zoo bitter laat beklagen over al de moeite die 't hem gekost heeft om beroemd te worden... 'n klacht die me door de ziel sneed! Dertig, veertig jaren van zwaren vrs-arbeid, van legende-fabriek - met certificaat van namaak altoos - van roman-makery - zonder certificaat van oorsprong ditmaal - zie, na zooveel getob en gewurm, zoo weinig roems... ja, dt is inderdaad hard! Zooveel leed zou 'n vyand doen schreien, al ware hyzelf - met permissie - letterkundige van beroep. Maar de heer V.L. die dus by-ondervinding weet hoe duur die roem is, al ware ze dan ook van mindere soort... me dunkt, hy althans had geen Montmorenci-rang moeten overnemen, zonder toebehooren van moed en offer.

Maar... men kan 'n manuskript koopen over de Montmorenci's?

Zeker als men kunstkooper is, of uitgever, of m'nheer Van Lennep. [4]


[1] Ik begryp dit alles niet recht, en verwacht nu ook 'n vonnis waarin wordt uitgemaakt dat Jan Salie den roem van Scaevola, heeft gekocht - met behoud van rechterhand altoos - en dat de adel der Montmorenci's als fondsartikel is overgegaan op m'nheer Droogstoppel. Waarom niet?

Het vonnis staat in de VW en komt niet precies neer op wat M.'s bittere stemming hem hier in de pen gaf.


[2] En ding wou ik graag weten. Wanneer myn vrouw, ik en ons kindje, op Lebak iets anders hadden gegeten dan eieren en samarangsche beschuit uit 'n blik of dan Jan Salie en Droogstoppel daarvan buikpyn zouden gekregen hebben?

Voor Multatuli speelde het altijd een belangrijke rol dat hij meende dat z'n voorganger op Lebak vergiftigd was door de familie van de regent tegen wie deze voorganger optrad en tegen wie M. optrad, en dat z'n vrouw en kind ook aan dat gevaar waren blootgesteld geweest.

Of dit waar is kan niet meer vastgesteld worden (er is enige twijfel omdat wat M. vertelde over de dood van z'n voorganger niet strikt waar bleek, reeds in 1860: Zie het zeer interessante artikel van H. Amorie van der Hoeven, opgenomen als bijlage in W.F. Hermans "De raadselachtige Multatuli" eerste druk - maar niet feitelijk (wel volgens de opgave) in mijn exemplaar van de tweede druk).

Wel lijkt mij zeker dat Multatuli en z'n vrouw dit geloofden, en vrijwel zeker dat ze serieus met de mogelijkheid moesten rekenen dat het waar kon zijn.


[3] En dit: of hun kinderen mager worden, als de myne hongeren?

Hier voert M. het motief van z'n eigen honger lijdende kinderen weer op. Velen, waaronder W.F. Hermans, hebben hier over geklaagd, en het lijkt mij een feit dat M.'s kinderen vrijwel zeker niet vaak gehongerd hebben, indien ze dat ooit deden. Maar dit is niet de verdienste van de klagers, en ook niet van toenmalig Nederland, en is toch overwegend te danken aan M.'s eigen schrijverij, en het is niet M.'s fout dat er in het toenmalig Nederland geen sociale voorzieningen waren, en evenmin M.'s fout dat anderen die zijn familie hadden kunnen helpen, als de familie van z'n eerste vrouw, dit weigerden (of alleen wensten te doen onder onaanvaardbare voorwaarden).


[4] Zeker als men kunstkooper is, of uitgever, of m'nheer Van Lennep.

Hoe het ook zij, feit blijft dat M. in 1860 op handige en oneerlijke wijze door Van Lennep werd bewogen z'n eigendomsrecht op te geven, en daarmee het recht verloor de "Max Havelaar" uit te geven zoals hij zelf gewild had; feit blijft dat dit met opzet geschiedde door Van Lennep, die wilde voorkomen dat het boek grote opgang zou maken onder het volk, en daarin slaagde; en feit blijft dat dit Multatuli vrijwel zeker schaadde en dat z'n leven anders was verlopen indien Van Lennep behoorlijker had gehandeld.

Hoe en in welke mate anders is onmogelijk te zeggen, en het lijkt mij vrijwel zeker dat Hermans gelijk heeft met z'n inschatting dat Multatuli geen reele kans had op groot maatschappelijk succes of op een grote aanhang in het Nederland waar hij leefde - vanwege z'n vele radikale standpunten; vanwege z'n tegenstanders op tal van terreinen; vanwege z'n levenswandel; en vanwege z'n karakter en temperament.

Idee 288.