Idee 169.                                       


Ik gis dat m'n denkbeeld over de almacht der Noodzakelykheid zoo oud is als de wereld. Overal vind ik de sporen van dit idee. De Romeinen spraken van 'n Fatum dat boven de persoon-goden stond. De Grieken hadden hun ananke. Maar 't Volk maakte ook drvan weer personen[1]

Ei, ziedaar, om 't juiste accent ananke te zetten - ik heb nooit recht kunnen wysworden uit die accenten - zoek ik 't woord op, en vind als vertaling onder andere woorden zoowel als natuurwet als noodzakelykheid. Reeds de Grieken dus vonden synonimiteit in beide begrippen. [2]

En vroeger reeds. Onderzoek de bronnen van alle godsdiensten, overal zal men aan den oorsprong die vereering, of beter die erkenning vinden van de noodzakelykheid ! Zelfs menschen die ter-goeder-trouw meenen zeker god te aanbidden, erkennen stilzwygend dat ook Hy met de almacht die men hem toeschryft aan de Noodzakelykheid onderworpen is. De vroomste, de geloovigste meest bekathechiseerde christen zal niet bidden: laat den dag van gisteren terugkomen, o Heer! *)   [3]

Als men dit zoo'n geloover voorsloeg, zou hy antwoorden: "dat kn de Heer niet!" en door z'n antwoord een bewys geven dat zyn Heer wel degelyk onderworpen is aan de noodzakelykheid.  [4]

*) Zie alweer voor de soort van hulp die men by den Heer zoekt, 908, 1256, vlgg. Patente wonderen durft men niet vragen. Met bescheidenheid bepaalt men zich tot wenschen welker vervulling ook zonder de gevraagde tusschenkomst, voor niet zoo heel onmogelyk wordt gehouden.  [5]


[1] "Ik gis dat m'n denkbeeld over de almacht der Noodzakelykheid zoo oud is als de wereld. Overal vind ik de sporen van dit idee. De Romeinen spraken van 'n Fatum dat boven de persoon-goden stond. De Grieken hadden hun ananke. Maar 't Volk maakte ook drvan weer personen"

Dit zal kloppen wanneer men voor "wereld" "mensen" leest, die in een wereld vol van talrijke regelmatigheden en voorspelbare afwisselingen leven - maar tegelijk zal k waar zijn dat het idee dat de wereld tegelijk ook vol is van onregelmatigheden en onvoorspelbare verrassingen zo oud is als de mensheid. En inderdaad hadden de Grieken en Romeinen ook woorden daarvoor.

Dat "'t Volk maakte ook drvan weer personen" illustreert wat ik eerder zei, dat Goden erg veel weg plegen te hebben van geprojecteerde menselijke zelfen, maar maakt ook iets anders duidelijk over waarom dat niet perse onzinnig is: Personen zijn 't ingewikkeldst soort wezen dat mensen kennen, en wijken af van alles wat geen persoon is in 't hebben van vrije wil, verantwoordelijkheid, aansprakelijkheid en eigen waarderingen en inschattingen.


[2] "Ei, ziedaar, om 't juiste accent ananke te zetten - ik heb nooit recht kunnen wysworden uit die accenten - zoek ik 't woord op, en vind als vertaling onder andere woorden zoowel als natuurwet als noodzakelykheid. Reeds de Grieken dus vonden synonimiteit in beide begrippen."

Het heeft weinig zin Griekse letters in html-documenten voor 't internet te zetten, zodat de lezer 't Grieks accent tevergeefs zal zoeken. Ondertussen merk ik op dat het mild interessant is dat Multatuli wel degelijk "accenten" schreef, en niet zoals later, en hij had kunnen doen volgens z'n eigen vrijzinnige spellings"regels", "aksenten". 


[3] "En vroeger reeds. Onderzoek de bronnen van alle godsdiensten, overal zal men aan den oorsprong die vereering, of beter die erkenning vinden van de noodzakelykheid ! Zelfs menschen die ter-goeder-trouw meenen zeker god te aanbidden, erkennen stilzwygend dat ook Hy met de almacht die men hem toeschryft aan de Noodzakelykheid onderworpen is. De vroomste, de geloovigste meest bekathechiseerde christen zal niet bidden: laat den dag van gisteren terugkomen, o Heer! *)"

M.'s twee overwegingen in deze alinea hebben niet zoveel met elkaar van doen - immers: ALS er dan een wonderdoenend God is die ook onderworpen is aan in ieder geval wiskundige en logische noodzakelijkheid, waarom niet bidden om een wonder? - en in feite is er nog wel eens bewust om echte wonderen gebeden. Zie [5].  


[4] "Als men dit zoo'n geloover voorsloeg, zou hy antwoorden: "dat kn de Heer niet!" en door z'n antwoord een bewys geven dat zyn Heer wel degelyk onderworpen is aan de noodzakelykheid."

Tsja. Volgens de Bijbel liet de Heer de zon stilstaan toen 'm dat beviel, en over wat " zoo'n geloover (..) zou (..) antwoorden" is 't makkelijk speculeren. Ikzelf zou eerder aannemen dat "zoo'n geloover" niets onmogelijk mag achten voor een onbegrijpelijke almachtige.


[5] "Patente wonderen durft men niet vragen. Met bescheidenheid bepaalt men zich tot wenschen welker vervulling ook zonder de gevraagde tusschenkomst, voor niet zoo heel onmogelyk wordt gehouden."

Er zijn nogal wat weerleggingen van "Patente wonderen durft men niet vragen" en "The History of Florence" ("Storia Firenze") van Guiccardini geeft een bijzonder fraai historisch voorbeeld (en Guiccardini was een tijdgenoot van Savonarola en Machiavelli):

De predikende monnik Girolamo Savonarola had vele volgelingen en vele tegenstanders onder de bevolkingen en priesters in het Florence van ca. 1495. Hijzelf en wie voor hem predikte had herhaaldelijk beweerd dat hij in staat was met hulp van de Heer ongeschonden door vuur heen te lopen. Een jaloers priester van een concurrerende orde daagde Savonarola en de zijnen uit dat hij zelf door vuur zou trachten te lopen met hulp van God als Savonarola hetzelfde zou proberen - en voegde toe dat hij aannam dat dit zowel zijn eigen dood als de dood van Savonarola zou betekenen.

Savonarola en de zijnen namen het aanbod aan, wellicht omdat ze het gezien hun predikingen moeilijk konden weigeren zonder belachelijk gemaakt te worden, en er werd een grote brandstapel midden in Florence opgericht, om op een welbepaalde dag en uur, voor 't oog van de hele bevolking, een Godswonder te zien gebeuren.

En inderdaad: Op de afgesproken dag was 't San Marco-plein afgeladen met volk, en kwamen grote delegaties van zowel Savonarola's volgelingen als van zijn tegenstanders, en begonnen te onderhandelen hoe ze vol vuur voor de Heer door vuur zouden gaan lopen, wat overigens niet Savonarola, en ook niet z'n directe tegenstrever, maar ondergeschikten zouden doen... totdat Savonarola aankondigde dat zijn volgeling met Heilige Hostie en al door 't vuur zou lopen tot groter glorie van de Heer, en zijn tegenstanders prompt met het bezwaar kwamen dat als de volgeling zou branden de Heilige Hostie k zou verbranden, tot grote schade en schande van het hele Christendom, zodat Savonarola's ordebroeder zonder Hostie moest aantonen dat de Heer hem wonderbaarlijk goed gezind was. Dit was echter niet goed mogelijk volgens Savonarola: Hij en de zijnen konden wel wonderen doen, maar niet zonder Hostie. En zijn tegenstanders wilden niet dat de Heilige Hostie zou verbranden met Savonarola's ordebroeder.

Het publiek testen van God's wonderdoenerij werd dus afgeblazen, en hoewel Savonarola achteraf de Florentijnen bezwoer dat God in z'n wijsheid hm gelijk had gegeven vanwege de zeer onredelijke eisen van z'n opponenten, die hem 't wonderdoen met Hostie onmogelijk hadden gemaakt in hun afgunst, begon hiermee z'n val in Florence, die hij eindigde op de brandstapel.

Kortom: Er is wel degelijk hartgrondig en intens om "Patente wonderen" gebeden in de geschiedenis, en met heel leerzame gevolgen.  Terug.

Idee 169.