Idee 168.                                       


Al wat geschiedt is 't produkt van alle voorafgaande faktoren. Het getal dier faktoren is oneindig, wyl 't bestaat uit alle  feiten. Als Ceasar niet in GalliŰ was gevallen, schreef ik dit IDEE niet. *)

Waar wy zeggen: Oorzaak bedoelen wy den faktor die door meerder grootte of nabyheid ons 't meest in 't oog valt.

En zelfs dÓÓrin vergissen wy ons dikwyls. Meermalen houden we 100 voor 't produkt van 10 x 10, waar 't inderdaad de vereenvoudigde uitdrukking was, dat is: het door 'n feit uitgedrukt gevolg van iets als:

                            n x 100 + n-n
                            --------
                               n

*) Zoodra iets anders ware dan 't is, zou terstond Ólles anders zyn, of liever: alles zou niet-zyn. Alweer een bewys dat er voor den werkkring van 'n god geen plaats is. By elk voorkomend geval immers, is hy gebonden aan de ekonomie van alles wat voorafging en dit maakt de eigenschappen waaruit hy zou moeten bestaan Óls hy bestond, tot sinekuren. Om zoo'n god 'n werkkring aantewyzen, zou men hem hoedanigheden moeten toekennen die menschelyk, onlogisch en by-gevolg ongoddelyk zyn. Er blyft dus slechts over: 'n god zonder werkkring, dat is: een faineante god. Quod demonstrandum.


Wat betreft "Al wat geschiedt is 't produkt van alle voorafgaande faktoren": Ja - ALS het determinisme waar is, wat ik niet denk. Als er ook toeval, samenloop van omstandigheden, vrije wil etc. bestaat is het determinisme niet waar, en is het heel wel mogelijk dat er tal van voorafgaande faktoren van iets zijn die niets met dat iets te maken hebben.

Een gevolgtrekking als "Als Ceasar niet in GalliŰ was gevallen, schreef ik dit IDEE niet." is dus niet noodzakelijk waar, als het determinisme onwaar is.

Vervolgens: M.'s uitspraak "Waar wy zeggen: Oorzaak bedoelen wy den faktor die door meerder grootte of nabyheid ons 't meest in 't oog valt." is weer een scherp inzicht dat pas later, in de analytische filosofie, enigermate helder uitgewerkt werd. (De ge´nteresseerde lezer raadplege: Arthur W. Burks: "Chance, Cause and Reason", waar ook helder over logische en natuurkundige modaliteiten - noodzakelijk, mogelijk - wordt gesproken, en over waarschijnlijkheid.)

Wat betreft de rekenkundige uitdrukking die M. geeft moet - ten behoeve van Neerlandse letterkundigen in ieder geval - opgemerkt worden dat de termen in n tegenelkaar wegvallen.

En men mag aannemen dat natuurkundige processen die niet de eigenschap hebben dat ze waarachtig gerepresenteerd kunnen worden door eenvoudige wiskundige uitdrukkingen voor mensen zeer moeilijk te vatten zijn. (Dit is waarom de vooruitgang van de wiskunde zo belangrijk is voor de vooruitgang van de natuurkunde: Wiskunde maakt wegen en mogelijkheden inzichtelijk, begrijpelijk en begaanbaar die dat zonder wiskunde niet zijn, althans niet voor mensen.)

Tenslotte, M.'s "Zoodra iets anders ware dan 't is, zou terstond Ólles anders zyn, of liever: alles zou niet-zyn." staat weer stilzwijgend op de premisse dat het determinisme waar is, wat ik afwijs. (Overigens: M.'s determinisme was geheel in overeenstemming met de natuurkunde van zijn tijd.)

Idee 168.