Nederlog        

 

 17 maart 2008

                                                                 

Het oligarchisch kapitalisme

 



Volgens A.A. Zinoviev (*), een briljant logicus en satiricus van de Sovjet-Unie, was het onwaarschijnlijk dat een post-sovjet-samenleving het juk van "het reŽel bestaand socialisme" af zou kunnen schudden.

Eťn van zijn voornaamste redenen voor die mening was dat er in de grote meerderheid van de mensen na maar liefst 70 jaar zogeheten socialisme - dus vrijwel drie generaties van 25 jaar opgegroeid in een verleugende autoritaire dictatuur - niet genoeg authentieke menselijkheid, eerlijkheid, rationaliteit, moed, karakter, rationeel individualisme over zou zijn om dat te kunnen doen, en erin te slagen een menselijke samenleving op te bouwen uit restanten van mensen, die nooit opgevoed zijn in vrijheid, en die in grote meerderheid weinig cultuur, beschaving of redelijkheid hebben, en al generaties geen enkele traditie van enig behoorlijk bestuur of enig eerlijk open rationeel debat hebben gekend, noch opgevoed zijn in een geest van wederszijdse tolerantie en bereidheid tot compromissen.

Een andere reden, die hij minder belichtte maar wellicht belangrijker was, is de nog immer voortdurende grote macht in de voormalige Sovjet-Unie van voormalige KGB-ers als Poetin, en zijn pas aangestelde beschermeling Medvedev, en het vanzelfsprekend gemak waarmee, in staten die geen rechtsstaten zijn sinds generaties, gebruik wordt gemaakt van terreur en geweld, zowel door de leden van staatsorganen als door wie zich daartegen verzetten.

Een derde reden wordt nu duidelijker in zowel Rusland als China als de OekraÔne:

Het ontstaan van autoritair geregeerde staten, waar een soort oligarchie ontstaat van voormalige prominenten uit het voormalig socialisme en uit de geheime en bewakings-diensten daarvan, aangevuld met handlangers van nouveaux riches; sociaal overeind gehouden met een mengsel van propaganda en terreur, gefinancierd met veel geld en bestendigd met veel macht voor de gewillige uitvoerders van de oligarchen; en economisch overeind gehouden door een mengsel van een effectief monopolie op grondstoffen, kernindustrieŽn, en de staatsorganen die tot bewaking of propaganda dienen (politie, geheime diensten, leger, media), gecombineerd met een vrije markt voor de meeste levensbehoeften en luxe-produkten, en een schijn van regelmatige democratische verkiezingen.

Het feitelijk resultaat voor de grote meerderheid van "burgers" in deze landen is grote armoede; effectieve rechteloosheid gepropagandeerd als "democratie"; en minder bestaanszekerheid, en vaak ook minder inkomen, voor de grote meerderheid van oppassende alledaagse conformisten, dan ze onder het voorgaand socialisme konden verwerven door zich braaf aan te passen aan het systeem.

En het resultaat voor de kleine minderheid van de bestuursťlite, de hoge ambtenarij, de politie- en bewakings-diensten, en de feitelijke economische oligarchen is een persoonlijke rijkdom en macht vrijwel zonder weerga, die bovendien aangeprezen kan worden als "democratisch", "rechtsstatelijk", en "een produkt van marktwerking, niet van staatsoekazes", en die nogal wat weg heeft van de periode van - in marxistische termen - "oorspronkelijke accumulatie" ten tijde van de industriŽle revolutie, met zeer grote armoede voor zeer velen, en zeer grote rijkdom voor een kleine bovenlaag.

Het is moeilijk te voorspellen wat er uit het huidige Rusland en China zal groeien, om nogal wat redenen, maar het zijn duidelijke twee hele grote staten in een stadium van overgang van "het reŽel bestand socialisme", dat feitelijk op staatsdictatuur gedurende vele dekaden neerkwam, naar iets anders, met zowel socialistische als kapitalistische trekken, maar vooral gebaseerd op leger en politie, en met uitgesproken autoritaire en oligarchische trekken, en de effectieve macht en rijkdom in handen van een heel kleine groep.

De benaming "oligarchisch kapitalisme" is daarvoor behoorlijk terecht, omdat het de bestuurlijke en economische hoofdtrekken van het post-socialisme duidelijk benoemt.


(*) Zinoviev's belangrijkste boek logisch gesproken is waarschijnlijk zijn "Logische Sprachregeln". Ik citeer hier de titel van de Duitse vertaling van zijn dikste boek over logica, die hij doceerde aan de universiteit van Moskou totdat hij door Brezhnev de Sovjet-Unie uitgezet werd vanwege zijn belangrijkste satire van de Sovjet-Unie en van bureaucratische bestuursstructuren "Yawning Heights". Ik bezit het eerste boek in een versie gepubliceerd in de vroege zeventiger jaren in de DDR, en het tweede in een goede Engelse vertaling uit de late zeventiger jaren.

Of Zinoviev's logisch werk nog te krijgen is (delen ervan zijn ook vertaald in het Engels) weet ik niet. Het was origineel, en behoort niet tot de normale traditie van standaard wiskundige logica (o.a. omdat Zinoviev een hekel had aan verzamelingenleer en modeltheorie).

"Yawning Heights" was niet lang geleden nog in print, en wie niet geÔnteresseerd is in de voormalige Sovjet-Unie vindt afgezien daarvan een grondige satirische analyse van bureaucratieŽn, machtsmisbruik, en met wat gebeurt met mensen die opgroeien in een klimaat van leugen en dictatuur.

Maarten Maartensz


        home - index - top -